Ομάδα αστρονόμων ανακάλυψε πρόσφατα μια παράξενη χημική υπογραφή που καταδεικνύει ότι ένας γειτονικός μας λευκός νάνος ίσως φιλοξενεί έναν πλανήτη δεύτερης γενιάς: έναν πλανήτη που κυριολεκτικά γεννήθηκε μέσα από τις στάχτες του μητρικού του άστρου.

Οι λευκοί νάνοι αποτελούν το τελικό στάδιο της εξέλιξης των άστρων που έχουν παραπλήσια μάζα με τον Ήλιο. Όταν το υδρογόνο στον πυρήνα ενός τέτοιου άστρου συντηχθεί εξ ολοκλήρου σε ήλιο, οι εξωτερικές του στιβάδες διογκώνονται εντυπωσιακά και, καθώς η επιφανειακή του θερμοκρασία μειώνεται, το ορατό φως που εκπέμπει, μετατοπίζεται προς το κόκκινο. Στα τελευταία στάδια της ζωής του, δηλαδή, τα άστρο μετατρέπεται σε κόκκινο γίγαντα.

Δεν παραμένει, όμως, σ’ αυτό το στάδιο για πολύ. Όταν το ήλιο στον πυρήνα του συντηχθεί σε άνθρακα και οξυγόνο, οι πυρηνικές αντιδράσεις σβήνουν για πάντα. Το άστρο εκτινάσσει τότε τις εξωτερικές του στιβάδες στο Διάστημα, σχηματίζοντας ένα διαστελλόμενο νέφος αερίων, στο κέντρο του οποίου ο υπέρθερμος πυρήνας του έχει συμπιεστεί σε έναν λευκό νάνο:  ένα ουράνιο σώμα στο μέγεθος της Γης, αλλά με μάζα την μισή περίπου απ’ αυτήν του μητρικού του άστρου.

Οι πλανήτες πρώτης γενιάς, όπως αυτοί του Ηλιακού μας συστήματος, σχηματίζονται από τα υλικά που περισσεύουν κατά τη γέννηση νέων άστρων, μέσα στον πρωτοπλανητικό δίσκο υλικών που τα περιβάλλει. Οι πλανήτες δεύτερης γενιάς, αντιθέτως, σχηματίζονται μετά τον θάνατο ενός άστρου, γύρω από το αστρικό του λείψανο, από τα υλικά που αυτό έχει ήδη αποβάλει.

Στην περίπτωση του λευκού νάνου HS 0209+0832, ανάλυση δεδομένων που είχε συλλέξει παλαιότερα το  διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble κατέδειξε ότι η ατμόσφαιρά του εμπεριέχει μεγάλες ποσότητες του στοιχείου νιόβιο. Όπως θα εξηγήσουμε στη συνέχεια, αυτή η υψηλή περιεκτικότητα σε νιόβιο αποδεικνύει ότι ο συγκεκριμένος πλανήτης δεν σχηματίστηκε κατά τη γέννηση ενός άστρου, αλλά από την ύλη που αυτό απέβαλε κατά τον θάνατό του.

Όλοι οι ατομικοί πυρήνες που είναι ελαφρύτεροι από τον σίδηρο σχηματίζονται στους πυρήνες των άστρων, μέσα από τις θερμοπυρηνικές αντιδράσεις σύντηξης. Το νιόβιο, ωστόσο καθώς και αρκετοί ακόμη ατομικοί πυρήνες βαρύτεροι του σιδήρου, μπορούν να σχηματιστούν και στο εσωτερικό των άστρων με μάζα παραπλήσια του Ήλιου, κατά το τελευταίο στάδιο της ζωής τους, μέσα από μια διαδικασία που ονομάζεται αργή σύλληψη νετρονίων.

Κατά τη διαδικασία αυτή, πυρήνες σιδήρου, οι οποίοι προϋπήρχαν στο  εσωτερικό του μητρικού άστρου, απορροφούν ελεύθερα νετρόνια σε διάστημα χιλιάδων ετών. Όταν ένας τέτοιος πυρήνας δεσμεύει ένα νετρόνιο και γίνει ασταθής, μετατρέπεται σε έναν βαρύτερο, σταθερό πυρήνα μέσω της λεγόμενης διάσπασης βήτα, κατά την οποία το επιπλέον νετρόνιο «μεταμορφώνεται» σε πρωτόνιο.

Όσον αφορά την προέλευση αυτού του σιδήρου, κάθε νέο άστρο γεννιέται μέσα σε γιγάντια μοριακά νέφη αερίων και σκόνης που έχουν εμπλουτιστεί με υλικά από παλαιότερες εκρήξεις σουπερνόβα. Αναπόφευκτα, λοιπόν, κάθε επόμενη γενιά άστρων εμπεριέχει και ίχνη σιδήρου, ο οποίος λειτουργεί ως η «αρχική σπορά» για τον σχηματισμό ακόμα βαρύτερων στοιχείων, όπως το νιόβιο.

Η ερευνητική ομάδα επιβεβαίωσε τις παρατηρήσεις του Hubble με δεδομένα από το διαστημικό αστεροσκοπείο FUSE, τα οποία έδειξαν επίσης ισχυρά ίχνη νιοβίου στην ατμόσφαιρα του λευκού νάνου. Επιπλέον, με τη βοήθεια του δορυφόρου TESS, οι ερευνητές ανίχνευσαν περιοδικές μειώσεις στη φωτεινότητά του κάθε 4,4 ημέρες. Αυτό με τη σειρά του καταδεικνύει την ύπαρξη ενός αέριου γίγαντα, δηλαδή ενός εξωπλανήτη παρόμοιου με τον Δία, σε τροχιά που απέχει από τον λευκό νάνο μόλις 6 εκατομμύρια km (συγκριτικά, η απόσταση του Ερμή από τον Ήλιο είναι περίπου δεκαπλάσια).

Σύμφωνα με τους αστρονόμους της μελέτης, ο πλανήτης αυτός «γεννήθηκε» μέσα στον πρωτοπλανητικό δίσκο δεύτερης γενιάς,  ο οποίος σχηματίστηκε γύρω από τον «νεογέννητο» λευκό νάνο από τα υλικά που εκτίναξε στο Διάστημα το μητρικό του άστρο. 

Καθώς ο λευκός νάνος είναι ακόμη πολύ νέος και διατηρεί μια ακραία υψηλή επιφανειακή θερμοκρασία, η ισχυρή υπεριώδης ακτινοβολία του εξαερώνει την ατμόσφαιρα του πλανήτη. Εικάζεται, μάλιστα, ότι τα εξαερωμένα αυτά υλικά σχηματίζουν μια ουρά που θυμίζει κομήτη, η άκρη της οποίας τροφοδοτεί έναν δίσκο γύρω από τον λευκό νάνο, μέσω του οποίου ένα μέρος τους εναποτίθεται στην επιφάνειά του.

Η μελέτη αυτή δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Astronomy.

Πηγή: Suspected Second-generation Planet Solves NASA Hubble Cold Case - NASA Science

Φωτογραφία: Σε αυτή την καλλιτεχνική απεικόνιση, ένα άστρο παρόμοιο με τον Ήλιο (1) διογκώνεται σε έναν κόκκινο γίγαντα (2), ο οποίος εκτινάσσει το εξωτερικό του αέριο περίβλημα στο Διάστημα. Το υλικό αυτό σχηματίζει έναν πρωτοπλανητικό δίσκο δεύτερης γενιάς, στο κέντρο του οποίου ο πυρήνας του μητρικού άστρου έχει συμπιεστεί σε έναν λευκό νάνο (3). Στο εσωτερικό του δίσκου σχηματίζεσαι ένας πλανήτης δεύτερης γενιάς, ο οποίος περιφέρεται γύρω από τον λευκό νάνο, χάνοντας μέρος της ατμόσφαιράς του, η οποία εναποτίθεται στην επιφάνεια του λευκού νάνου (4) [Credit: NASA, ESA, Leah Hustak (STScI)].

Share