Ομάδα αστρονόμων ανακάλυψε ένα δυαδικό σύστημα αστέρων νετρονίων με εξαιρετικά σύντομη τροχιακή περίοδο και με τη χαμηλότερη συνολική μάζα που έχει καταγραφεί ποτέ. Η ανακάλυψη αυτή προσφέρει στους επιστήμονες ένα εντελώς νέο κοσμικό εργαστήριο, όχι μόνο για τον ακόμη αυστηρότερο έλεγχο της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας και των εναλλακτικών θεωριών βαρύτητας που έχουν προταθεί μέχρι σήμερα, αλλά και για την μελέτη της ύλης στις πιο ακραίες συνθήκες. 

Οι αστέρες νετρονίων συγκαταλέγονται ανάμεσα στα πιο συμπαγή και ακραία αντικείμενα του Σύμπαντος.  Ένα τέτοιο αστρικό λείψανο έχει μάζα περίπου 1,5-2,5 φορές μεγαλύτερη από αυτήν του Ήλιου, συμπιεσμένη σε μια σφαίρα με διάμετρο που δεν υπερβαίνει τα 20 km. Καθώς στροβιλίζεται με τεράστια ταχύτητα, εκλύει ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία, η οποία εστιάζεται σε δύο στενές δέσμες που εκτινάσσονται από τους μαγνητικούς του πόλους. 

Επειδή τις περισσότερες φορές οι μαγνητικοί πόλοι ενός αστέρα νετρονίων δεν ευθυγραμμίζονται με τον άξονα περιστροφής του, οι δύο δέσμες ακτινοβολίας περιστρέφονται και αυτές, σαρώνοντας το Διάστημα, όπως και το περιστρεφόμενο «μάτι» ενός φάρου. Όταν η ακτινοβολία αυτή τυχαίνει να περνά από τη Γη, εμείς την αντιλαμβανόμαστε ως μία παλλόμενη πηγή ακτινοβολίας που αναβοσβήνει περιοδικά, δηλαδή ως ένα πάλσαρ. Η περιοδικότητα της λάμψης των διαστημικών αυτών φάρων είναι τόσο εκπληκτικά σταθερή, που θυμίζει κοσμικό ρολόι!

Η συγκεκριμένη ανακάλυψη υλοποιήθηκε με το γιγαντιαίο ραδιοτηλεσκόπιο FAST της Κίνας. Η ανάλυση των δεδομένων που συνέλεξε το FAST καταδεικνύει ότι το σύστημα αυτό, με την κωδική ονομασία PSR J1856−0039, αποτελείται από ένα πάλσαρ 1,30 ηλιακών μαζών που περιστρέφεται γύρω από τον εαυτό του περίπου 43 φορές το δευτερόλεπτο, καθώς και από έναν αόρατο αστέρα νετρονίων 1,19 ηλιακών μαζών. Τα δύο αυτά αντικείμενα στροβιλίζονται γύρω από το κοινό κέντρο βάρους τους, ολοκληρώνοντας μια πλήρη τροχιά  κάθε 2,36 ώρες. Σε απόσταση από τη Γη που δεν υπερβαίνει τα 6.500 έτη φωτός, αυτό το δυαδικό σύστημα αστέρων νετρονίων έχει τη χαμηλότερη συνολική μάζα και τη δεύτερη συντομότερη τροχιακή περίοδο που έχει ανακαλυφθεί ποτέ. Η μελέτη, με κύριους συγγραφείς τους αστροφυσικούς Zonglin Yang και  Jinlin Han από τα Εθνικά Αστρονομικά Παρατηρητήρια της Κινεζικής Ακαδημίας Επιστημών, δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Physical Review Letters. 

Οι περισσότεροι αστέρες νετρονίων που σχηματίζονται από την κατάρρευση του πυρήνα ενός άστρου έχουν συνήθως μάζα περίπου 1,4 φορές μεγαλύτερη από αυτήν του Ήλιου. Στη συγκεκριμένη μελέτη, όμως, οι αστρονόμοι εντόπισαν δύο από τα ελαφρύτερα αστρικά λείψανα που έχουν δει ποτέ, με τη μάζα τους να αγγίζει το απόλυτο κατώτατο όριο που επιτρέπει η Φυσική! Ειδικότερα, η εύρεση ενός σταθερού αστέρα νετρονίων με μάζα μόλις 1,19 φορές μεγαλύτερη από αυτήν του Ήλιου αναγκάζει τους αστροφυσικούς να επανεξετάσουν τις θεωρίες τους για τον σχηματισμό αυτών των υπέρπυκνων αντικειμένων.

Η απόσταση του πάλσαρ από τον συνοδό του δεν υπερβαίνει το διπλάσιο της απόστασης μεταξύ της Γης και της Σελήνης. Όπως δήλωσε χαρακτηριστικά ο αστροφυσικός Jinlin Han, το πιο συναρπαστικό στοιχείο του συστήματος είναι η σύντομη τροχιακή του περίοδος, χάρη στην οποία εμφανίζει έντονα σχετικιστικά φαινόμενα. Αναλύοντας τα δεδομένα που συνέλεξε το FAST σε χρονικό διάστημα 5 ετών, η επιστημονική ομάδα κατέγραψε τους ακριβείς χρόνους άφιξης των ραδιοπαλμών. Με την βοήθεια πολύπλοκων τροχιακών μοντέλων, απέδειξαν ότι η συμπεριφορά του συστήματος ταιριάζει εκπληκτικά με τις προβλέψεις της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας. Ειδικότερα, οι επιστήμονες επιβεβαίωσαν για μια ακόμη φορά τον Αϊνστάιν, μελετώντας τρία συγκεκριμένα σχετικιστικά φαινόμενα: τη συρρίκνωση της τροχιάς του συστήματος λόγω της εκπομπής βαρυτικών κυμάτων, την μετάπτωση του περίαστρου και την επονομαζόμενη επιβράδυνση Αϊνστάιν. 

Όταν δύο αστέρες νετρονίων περιφέρονται ο ένας γύρω από τον άλλον εκλύουν βαρυτικά κύματα. Καθώς το σύστημα χάνει ενέργεια, τα δύο αστρικά λείψανα στροβιλίζονται όλο και πιο κοντά το ένα στο άλλο, ώσπου εντέλει θα συγκρουστούν, σχηματίζοντας έναν βαρύτερο αστέρα νετρονίων ή μια μαύρη τρύπα. Όπως υπολογίστηκε, η συρρίκνωση της τροχιάς μειώνει την απόσταση μεταξύ των δύο άστρων κατά 2,7 μέτρα τον χρόνο. Με αυτά τα δεδομένα, τα δύο σώματα θα συγκρουστούν και θα συγχωνευθούν μεταξύ τους σε περίπου 82 εκατ. χρόνια.

Παράλληλα, διαπιστώθηκε ότι η ελλειπτική τροχιά του συστήματος δεν παραμένει σταθερή, αλλά περιστρέφεται (μεταπίπτει) κατά 17,6 μοίρες τον χρόνο. Η κίνηση αυτή είναι περίπου 150.000 φορές ταχύτερη από τη σχετικιστική μετατόπιση που παρατηρείται στην τροχιά του Ερμή γύρω από τον Ήλιο!

Η τρίτη καθοριστική παρατήρηση αφορά στην  επιβράδυνση Αϊνστάιν, η οποία αποτυπώνει την επιβράδυνση του χρόνου εξαιτίας δύο διαφορετικών φαινομένων που συμβαίνουν ταυτόχρονα και σχετίζονται με την ακραία βαρύτητα και τις τεράστιες ταχύτητες των δύο άστρων. 

Με απλά λόγια, καθώς το πάλσαρ και ο αστέρας νετρονίων στροβιλίζονται γύρω από το κέντρο βάρους τους, η μεταξύ τους απόσταση μεταβάλλεται διαρκώς. Στην πιο κοντινή απόσταση (περίαστρο), το πάλσαρ βρίσκεται βαθιά μέσα στο βαρυτικό «πηγάδι» του αόρατου συνοδού του και η ροή του χρόνου για τον κοσμικό μας φάρο  επιβραδύνεται. Έτσι, οι ραδιοπαλμοί που μας στέλνει αρχίζουν να καθυστερούν κάπως (το φαινόμενο αυτό ονομάζεται βαρυτική διαστολή του χρόνου και εξαναγκάζει το εσωτερικό ρολόι του πάλσαρ να επιβραδυνθεί). 

Την ίδια στιγμή, όμως, όταν τα δύο άστρα βρίσκονται στο περίαστρο, η βαρύτητα τα επιταχύνει σε αδιανόητα υψηλές ταχύτητες, μεγαλύτερες από 500 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο! Σύμφωνα, όμως, με την Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας, όσο πιο γρήγορα κινείται ένα αντικείμενο, τόσο πιο αργά κυλάει ο χρόνος γι' αυτό (κινηματική διαστολή του χρόνου). Ο συνδυασμός των δύο αυτών φαινομένων επηρεάζει τον χρόνο άφιξης των παλμών στη Γη, προκαλώντας μια μετρήσιμη καθυστέρηση της τάξης των 0,445 χιλιοστών του δευτερολέπτου.

Ο συνδυασμός αυτών των τριών ανεξάρτητων μετρήσεων οδήγησε τους επιστήμονες στον ακριβή υπολογισμό της μάζας των δύο άστρων και σε μία ακόμη επιβεβαίωση της θεωρίας του Αϊνστάιν για τη βαρύτητα. Όπως δήλωσε ο Han, «διαπιστώσαμε ότι η γενική σχετικότητα είναι απαραίτητη για την ερμηνεία των δεδομένων, και η συμβατότητα είναι περίπου 1%».

Ο Han και οι συνάδελφοί του διερεύνησαν τέλος την τελική μοίρα του συστήματος μετά την μελλοντική του συγχώνευση. Κατά κανόνα, όταν η συνολική μάζα των δύο αστέρων νετρονίων υπερβαίνει το επονομαζόμενο όριο Tolman-Oppenheimer-Volkoff, το υπόλειμμα της σύγκρουσης καταρρέει άμεσα σε μια μαύρη τρύπα. Επειδή, όμως, η μάζα του συστήματος PSR J1856−0039 είναι πολύ μικρή, οι επιστήμονες θεωρούν ότι η συγχώνευση θα οδηγήσει είτε στη δημιουργία ενός σταθερού, βαρύτερου αστέρα νετρονίων 2,26 ηλιακών μαζών, είτε σε έναν «μετασταθή» αστέρα νετρονίων που θα καταρρεύσει σε μια μαύρη τρύπα μόνο αφότου επιβραδυνθεί η περιστροφή του.

Η συστηματική παρακολούθηση του συστήματος θα συνεχιστεί και στο μέλλον. «Συγκεκριμένα, ελπίζουμε να μετρήσουμε το φαινόμενο Lense–Thirring και, στη συνέχεια, τη ροπή αδρανείας του αστέρα νετρονίων, κάτι που θα μπορούσε να οδηγήσει στον πρώτο προσδιορισμό της κατάστασης της ύλης στο εσωτερικό των αστέρων νετρονίων. Θα είναι ένα δύσκολο, μακροπρόθεσμο έργο, που πιθανώς θα διαρκέσει 10 χρόνια, και θα το αναλάβει ο μεταδιδακτορικός μου συνεργάτης, ο Δρ. Zonglin Yang», κατέληξε ο Han, υπογραμμίζοντας τη σημασία των μελλοντικών παρατηρήσεων.

Φωτογραφία: Καλλιτεχνική αναπαράσταση ενός ζεύγους αστέρων νετρονίων, λίγο πριν την σύγκρουση και συγχώνευσή τους (Credit: ESO/L. Calçada/M. Kornmesser).

Share