Ιστορικό

Η αείμνηστη Μαριάνθη Σίμου, πρώτη διαχειρίστρια-διοικήτρια του Ιδρύματος, αποφάσισε την δημιουργία του πρώτου πλανηταρίου στην Ελλάδα, ύστερα από σχετικές εισηγήσεις των συμβούλων της Σταύρου Πλακίδη, καθηγητή της έδρας της αστρονομίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Δημητρίου Κασσάπη, επιμελητή στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Κύριος σκοπός της ήταν να εκπληρώσει με τον πλέον ιδανικό τρόπο την επιθυμία και το όραμα του αδελφού της και εθνικού ευεργέτη Ευγένιου Ευγενίδη.

Με προτροπή του Σταύρου Πλακίδη, η Μαριάνθη Σίμου προσέλαβε το 1962 ως πρώτο διευθυντή του υπό ίδρυση Πλανηταρίου τον Δημήτριο Κωτσάκη. Υφηγητής τότε του Πανεπιστημίου Αθηνών και καθηγητής Μαθηματικών στην Σχολή Ναυτικών Δοκίμων, ο Δημήτριος Κωτσάκης εξελέγη το 1965 καθηγητής της έδρας της Αστρονομίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Ο κεντρικός πλανηταριακός προβολέας Universal Mark IV της εταιρείας Carl Zeiss, ήταν δωρεά του Νικόλαου Βερνίκου-Ευγενίδη. Το εκπληκτικό αυτό μηχάνημα, ύψους 6 m και βάρους 2,5 τόνων, αποτελούνταν από 29.000 εξαρτήματα και 150 προβολικά συστήματα. Είχε, μεταξύ άλλων, τη δυνατότητα να προβάλλει 8.900 άστρα μεγέθους μέχρι 6,5, την κίνηση του Ηλίου, της Σελήνης και των πέντε λαμπρών πλανητών, καθώς και την εικόνα του ορατού ουράνιου θόλου, όπως αυτή φαίνεται από κάθε σημείο της Γης.

Το νέο κτηριακό συγκρότημα του Ιδρύματος Ευγενίδου στη Λεωφόρο Συγγρού, περιλαμβανομένου του Πλανηταρίου,  εγκαινιάστηκε στις 7 Ιουνίου του 1966. Για να τιμηθεί το σπουδαίο αυτό γεγονός, τα Ελληνικά Ταχυδρομεία εξέδωσαν ειδικό γραμματόσημο με σφραγίδα πρώτης ημέρας κυκλοφορίας.

Το Πλανητάριο θεωρήθηκε εξ αρχής έργο εθνικής εμβέλειας. Βασική επιδίωξη και αντικειμενικό στόχο του αποτελούσε η ποιοτική βελτίωση της επιστημονικής επιμόρφωσης, μέσα από την εκλαΐκευση και διάδοση των επιτευγμάτων της επιστήμης και της τεχνολογίας. Αξιοποιώντας στο έπακρο τις δημιουργικές και τεχνικές δυνατότητες των οπτικοακουστικών μέσων της εποχής, είχε τη μοναδική δυνατότητα να αφηγείται την ιστορία της επιστήμης με τον πιο εντυπωσιακό, θεαματικό και ψυχαγωγικό τρόπο.

Ο Δημήτριος Κωτσάκης παρέμεινε διευθυντής του Ευγενιδείου Πλανηταρίου έως το 1973, με σύμβουλο Αστρονομίας του Ιδρύματος τον Σταύρο Πλακίδη. Κατά την πρώτη αυτή περίοδο λειτουργίας, ο αστρονόμος Κωνσταντίνος Χασάπης προσέφερε σημαντικό έργο, συναρπάζοντας το κοινό στις εβδομαδιαίες διαλέξεις που πραγματοποιούσε στο Αμφιθέατρο του Ιδρύματος. Αξίζει επίσης να αναφερθεί η συνεργασία του Πλανηταρίου με πολλούς έγκριτους επιστήμονες από το εξωτερικό, όπως ο Σιδώνιος Κοπάλ, καθηγητής Αστρονομίας στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ, ο Χένρι Κινγκ, διευθυντής του Πλανηταρίου του Λονδίνου και ο Φ. Πολ, διευθυντής του Πλανηταρίου της Νυρεμβέργης.

Παράλληλα δόθηκε έμφαση στις παραστάσεις για τους τελειόφοιτους μαθητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, οι οποίοι διδάσκονταν το μάθημα της Κοσμογραφίας. Στη διάρκεια του σχολικού έτους, οι μαθητές είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν έξι παραστάσεις, καθώς και ειδικές επιμορφωτικές διαλέξεις από τους αστρονόμους Πέτρο Ροβίθη (1967-1971) και Μάρω Παπαθανασίου (1971-1982). 

Σε συνεργασία με επιστημονικά κέντρα της Σουηδίας και της Ελβετίας, οι δύο αυτοί αστρονόμοι ήταν επιφορτισμένοι και με την καθημερινή παρατήρηση του Ηλίου, αξιοποιώντας το ηλιακό τηλεσκόπιο του Ιδρύματος.

Σημαντική ήταν επίσης η συνεισφορά του  Μιχάλη Μουτσούλα, καθηγητή Τηλεπισκόπησης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ο οποίος παρέμεινε σύμβουλος του Ιδρύματος και πολύτιμος φίλος του Πλανηταρίου μέχρι τον πρόωρο θάνατό του το 1995.

Η ανάληψη της διεύθυνσης του Ευγενιδείου Πλανηταρίου από τον Διονύση Σιμόπουλο στις 6 Απριλίου 1973 σηματοδότησε την απαρχή μιας νέας εποχής για την εκλαΐκευση της επιστήμης στην Ελλάδα. Έχοντας αποκτήσει πολύτιμη πενταετή εμπειρία από τη διεύθυνση του πλανηταρίου Zeiss στο Μπάτον Ρουζ της Λουιζιάνας, ο Σιμόπουλος εισήγαγε ριζοσπαστικές καινοτομίες στη μουσική, την καλλιτεχνική επένδυση και τη σκηνοθεσία των πλανηταριακών παραστάσεων. Δημιουργώντας όλο και πιο εντυπωσιακές πλανηταριακές παραστάσεις, κατόρθωσε μέχρι το 1978 να τετραπλασιάσει τους επισκέπτες του, φτάνοντας τον εκπληκτικό –και εκ των πραγμάτων αξεπέραστο τότε– αριθμό των 116.000 θεατών ετησίως.

Κατά τη δεκαετία του ’70, αυτή η εγχώρια επιτυχία συμβάδισε με μια περίοδο σημαντικής εξέλιξης της πλανηταριακής τεχνολογίας διεθνώς, με χαρακτηριστικότερα ίσως παραδείγματα τα συστήματα πολλαπλών προβολέων που κάλυπταν ολόκληρο τον θόλο, την αυτοματοποίηση των παραστάσεων και την καθιέρωση του τετρακάναλου ήχου surround.  Οι νέες αυτές μέθοδοι και τεχνικές πρόσφεραν για πρώτη φορά στους θεατές την ψευδαίσθηση ότι αιωρούνται στο Διάστημα. Παράλληλα, έδωσαν τη δυνατότητα στα πλανητάρια να φιλοξενούν πλέον και συναυλίες, θεατρικά έργα και παραστάσεις με λέιζερ, προσελκύοντας ένα εντελώς νέο κοινό. 

Το Ευγενίδειο Πλανητάριο ακολούθησε πιστά αυτές τις διεθνείς εξελίξεις χάρη στο θερμό ενδιαφέρον και τη χρηματοδότηση της Μαριάνθης Σίμου. Μέσα σε λίγα χρόνια, η απλή προβολή σταθερών εικόνων αντικαταστάθηκε από ένα εξελιγμένο σύστημα πανοραμικών διαφανειών που απεικόνιζαν τις επιφάνειες άλλων πλανητών. Έτσι, από τον έναν και μοναδικό βοηθητικό προβολέα των αρχών της δεκαετίας, το Πλανητάριο έφτασε στα τέλη του '70 να διαθέτει περισσότερους από 75 προβολείς διαφανειών και 200 προβολείς ειδικών εφέ.  

Η εντυπωσιακή αυτή αναβάθμιση υλοποιήθηκε υπό την εποπτεία του Διονύση Σιμόπουλου και στηρίχθηκε σε μια αφοσιωμένη ομάδα συνεργατών: στους τεχνικούς Γιάννη Γαλατά, Δημήτρη Χατζάκη και Γιώργο Τσεσμελή, οι οποίοι εκπαιδεύτηκαν στο εξωτερικό, στον μετρ της φωτογραφίας Μωρίς Αλτσέχ, καθώς και στον εκφωνητή της ΕΡΤ Γιώργο Αθανασόπουλο, ο οποίος αποτέλεσε τη χαρακτηριστική «φωνή του Πλανηταρίου» για πάνω από δύο δεκαετίες. Η πορεία αυτή ολοκληρώθηκε με μια ριζική αλλαγή φιλοσοφίας στα τέλη της δεκαετίας του '70, όταν το Πλανητάριο ανοίχτηκε ακόμα περισσότερο στην κοινωνία.

Η νέα αυτή φιλοσοφία οδήγησε στη μετατροπή του σε ένα σύγχρονο ενημερωτικό, εκπαιδευτικό και εκλαϊκευτικό κέντρο με έντονη εξωστρέφεια, θέτοντας ως βάση για την επίτευξη των σκοπών του τη στενή συνεργασία με την κοινωνία. Παράλληλα, οι δραστηριότητές του ξεπέρασαν τα εθνικά σύνορα, καθώς το 1978 συνίδρυσε την European-Mediterranean Planetarium Association μαζί με τα πλανητάρια του Αρμά και του Αμβούργου. Περίπου 16 χρόνια αργότερα, το Πλανητάριο, σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο (ESO), πρωτοστάτησε στη δημιουργία της European Association for Astronomy Education.

Ο Διονύσης Σιμόπουλος ανέλαβε τα καθήκοντά του ως διευθυντής του πρώτου Πλανηταρίου του Ιδρύματος Ευγενίδου την άνοιξη του 1973. Έκτοτε συνέβαλε με τρόπο μοναδικό στη διάχυση της αστρονομίας στην Ελλάδα.

Ιδιαίτερα κατά τις δεκαετίες του '70, του '80 και του '90 —όταν η επικοινωνία της επιστήμης στο ευρύ κοινό αντιμετωπιζόταν συχνά με δυσπιστία από μέρος της ερευνητικής κοινότητας— εκείνος υπήρξε ένας από τους ελάχιστους επιστήμονες που προσπαθούσαν συστηματικά να αφηγηθούν την «ιστορία» του Σύμπαντος με τον πιο κατανοητό, συναρπαστικό και απολαυστικό τρόπο. 

Λίγο πριν την αυγή του 21ου αιώνα, συνέβαλε καθοριστικά στον σχεδιασμό για την κατασκευή και τον εξοπλισμό του Νέου Ψηφιακού Πλανηταρίου. Παράλληλα, φρόντισε να επιλέξει και να εκπαιδεύσει εγκαίρως τους συναδέλφους που θα τον διαδέχονταν όταν ο ίδιος θα αποφάσιζε να αποσυρθεί από τη διεύθυνσή του, κάτι που εντέλει έπραξε την άνοιξη του 2014. 

Παθιασμένος με τη δουλειά του, φιλικός, δίκαιος, με την πόρτα του γραφείου του πάντα ανοιχτή και έναν καλό λόγο για κάθε συνεργάτη του, ο Διονύσης Σιμόπουλος ήταν στ’ αλήθεια πρωτοπόρος στη μετάδοση της αστρονομικής γνώσης. Αυτό το πέτυχε όχι µόνο μέσα από τις παραστάσεις του Πλανηταρίου και τα βιβλία του, αλλά και µε την συγγραφή χιλιάδων άρθρων, την παραγωγή τηλεοπτικών εκπομπών και, φυσικά, µε τις ιδιαίτερα δημοφιλείς εκλαϊκευτικές του διαλέξεις. Η μοναδική του ικανότητα να καλλιεργεί σε παιδιά και ενήλικες την περιέργεια, τον θαυμασμό και το ενδιαφέρον για την Αστρονομία, την Κοσμολογία και την εξερεύνηση του Διαστήματος ήταν μνημειώδης.

Υπήρξε, μεταξύ άλλων, πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Αστρονομική Εκπαίδευση, γενικός γραμματέας της Ένωσης Ευρωπαϊκών και Μεσογειακών Πλανηταρίων, καθώς και εταίρος  της Βασιλικής Αστρονομικής Εταιρείας. Παράλληλα, διετέλεσε μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου αλλά και εταίρος της Διεθνούς Εταιρείας Πλανηταρίων, από την οποία το 1996 έλαβε την ανώτατη τιμητική διάκριση για τη συνεισφορά του στη διεθνή αστρονομική εκπαίδευση. Το 2006 τιμήθηκε με το παράσημο του «Ακαδημαϊκού Φοίνικα»  του Υπουργείου Παιδείας της Γαλλίας, ενώ στις 22 Δεκεμβρίου 2015, η Ακαδημία Αθηνών τον βράβευσε για τη συνολική του προσφορά στην διάδοση της Αστρονομίας και την πρότυπη λειτουργία του Ευγενιδείου Πλανηταρίου.

Ο Διονύσης Σιμόπουλος «έφυγε» από τη ζωή σε ηλικία 79 ετών με το χαμόγελο στα χείλη, ακριβώς όπως έζησε ολόκληρη τη ζωή του. Το σπουδαίο έργο του όμως, μέσα από το οποίο έκανε την επιστήμη της Αστρονομίας προσιτή στο ευρύ κοινό, παραμένει μια ανεκτίμητη παρακαταθήκη γνώσης και έμπνευσης για όλους μας. 

Το φθινόπωρο του 1996, ο τότε Πρόεδρος του Ιδρύματος Ευγενίδου Νικόλαος Βερνίκος-Ευγενίδης, διαβλέποντας ότι ο επερχόμενος νέος αιώνας απαιτούσε τον εκσυγχρονισμό και την αναβάθμιση των υπηρεσιών που προσέφερε μέχρι τότε το Ίδρυμα Ευγενίδου στη χώρα, αποφάσισε να διαθέσει ένα ιδιαίτερα σεβαστό ποσό για την επέκταση των εγκαταστάσεων και των δραστηριοτήτων του. Ο ίδιος συμμετείχε μάλιστα αποφασιστικά στη διαμόρφωση των σχεδίων για την υλοποίηση του σπουδαίου αυτού εγχειρήματος μέχρι και τον αδόκητο θάνατό του, τον Νοέμβριο του 2000.

Τον Ιούνιο του 1999 το παλαιό Πλανητάριο έκλεισε οριστικά, προκειμένου να ξεκινήσει άμεσα η κατασκευή του Νέου Ψηφιακού Πλανηταρίου. Τέσσερα χρόνια αργότερα, και σχεδόν σαράντα χρόνια μετά τη δημιουργία του πρώτου Πλανηταρίου στην Ελλάδα από το Ίδρυμα Ευγενίδου το 1966, το Νέο Ψηφιακό Πλανητάριο άνοιξε τις πύλες του στο κοινό στις 3 Νοεμβρίου 2003. Από τότε μέχρι σήμερα ο πρώτος κεντρικός πλανηταριακός προβολέας της ZEISS, το υπέροχο αυτό ιστορικό όργανο, κοσμεί ‒ως έκθεμα πλέον‒ την είσοδο του Πλανηταρίου.

Αν το παλαιό Πλανητάριο ήταν μοναδικό στο είδος του στην Ελλάδα και ένα από τα πλέον σύγχρονα πλανητάρια της εποχής του, το Νέο Ψηφιακό Πλανητάριο είναι ένα από τα μεγαλύτερα και καλύτερα ψηφιακά Πλανητάρια στον κόσμο. Εξοπλισμένο με τα τελειότερα ψηφιακά συστήματα προβολής θόλου, έχει δημιουργήσει περισσότερες από 40 ψηφιακές παραστάσεις, διάρκειας 40 λεπτών η καθεμία (2003-2026). Με τη συστηματική αναβάθμιση του εξοπλισμού του, τη διεύρυνση της θεματικής των παραστάσεών του, την καθιέρωση της συγγραφής βιβλίων που συνοδεύουν κάθε προβολή, καθώς και με τις υπόλοιπες δραστηριότητές του, το Νέο Ψηφιακό Πλανητάριο αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους πόλους διάχυσης της επιστημονικής γνώσης στη χώρα μας, έχοντας ήδη υποδεχθεί μέχρι σήμερα (Σεπτέμβριος 2026) 5 εκατομμύρια επισκέπτες.